„Następny będzie Putin” – głoszą nagłówki ukraińskich gazet po ataku USA i Izraela na Iran. Reżim Chamenei’ego był jednym z głównych partnerów Federacji Rosyjskiej w wojnie z Ukrainą. Kijów w jego osłabieniu widzi szansę na spowolnienie Moskwy.
Atak na Iran a wojna w Ukrainie
Wielu ukraińskich polityków przyjęło właśnie takie stanowisko wobec ataku na Teheran i śmierci liderów tamtejszego reżimu ajatollahów. To Iran udostępnił Rosji technologię do produkcji zabójczych dronów Shahed, które od kilku lat setkami, każdej nocy, terroryzują ukraińskie miasta, niszczą elektrownie, zabijają cywilów.
Putin cztery lata temu spotkał się z najwyższym przywódcą Iranu, a ten stanął otwarcie po stronie Rosji, stwierdzając, że to Zachód jest winny wojny w Ukrainie. Dziś rosyjski dyktator i poszukiwany za zbrodnie wojenne przestępca, krytykuje USA i Izrael za śmierć sojusznika.
Dla Ukrainy z kolei to szansa, że agresywny sąsiad straci impet w prowadzeniu wojny. Nadzieję na taki obrót wydarzeń ma też białoruska opozycja. Franak Viačorka, doradca Switłany Cichanouskiej napisał, że Łukaszenka i Putin tracą ważnego militarnie i politycznie sprzymierzeńca.
Czytaj także: Ceny ropy naftowej mogą pogrążyć Ukrainę i pomóc Rosji. Jak atak na Iran wpływa na sytuację Kijowa?
Kim był ajatollah Ali Chamenei
Ajatollah Ali Chamenei zginął pierwszego dnia masowych nalotów USA i Izraela na Iran, ogłosił prezydent USA Donald Trump. Informację o śmierci 86-letniego władcy Iranu potwierdziła później irańska telewizja państwowa. Jego surowe, autorytarne poglądy i polityka kształtowały życie w Iranie przez prawie cztery dekady. Został drugim Najwyższym Przywódcą po rewolucji z 1979 roku, obejmując urząd po śmierci Ruhollaha Chomeiniego w 1989 roku.
Chamenei był totalitarnym władcą państwa i głównodowodzącym armii, w tym Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. Sprzeciwiał się on wszelkim próbom liberalizacji irańskiej polityki, nawet jeśli prowadziło to do konfliktu z innymi irańskimi konserwatystami.
Seyed Ali Chamenei urodził się 17 lipca 1939 r. w mieście Meszhed w północno-wschodnim Iranie w rodzinie szyickich duchownych. Meszhed, drugie co do wielkości miasto Iranu, jest ważnym ośrodkiem duchowym dla muzułmanów szyickich. Znajduje się tu grób imama Rezy, którego szyici uważają za bezpośredniego potomka proroka Mahometa.
Chamenei, czyli bojownik o szariat
Chamenei w młodości poświęcił się studiom religijnym. Najpierw studiował islam w Meszhedzie, a następnie przeniósł się do Iraku, do świętego dla szyitów miasta Nadżaf. W 1958 roku powrócił do Iranu i osiedlił się w mieście Kom – opisują dzieje zabitego przywódcy dzienniarze BBC.
W 1963 roku, jeszcze w czasie gdy dawną Persją (tak nazywał się Iran do 1935 roku) rządził szach Mohammad Reza Pahlawi, ajatollah Ruhollah Chomeini, mentor Chameneiego, wezwał do utworzenia republiki islamskiej opartej na zasadach szariatu. Został jednak aresztowany za publiczne przemówienia. Demonstracje zostały brutalnie rozpędzone przez władze, a rok później poprzednik Chameneiego, czyli Ruhollah Chomeini został wydalony z Iranu. Wydarzenia tamtych lat bardzo dobrze opisywał Ryszard Kapuściński w swojej książce Szachinszach.
Chamenei natomiast pozostał w Iranie i kontynuował działalność opozycyjną przeciwko reżimowi szacha Mohammeda Rezy Pahlawiego. Stając się znanym kaznodzieją, zwrócił na siebie uwagę krwawej, irańskiej służby bezpieczeństwa o nazwie SAVAK. Został aresztowany i spędził rok w więzieniu. Po uwolnieniu zakazano mu publicznych przemówień.
Chomeini, Chamenei i rewolucja islamska
Podczas gdy ajatollah Chomeini przebywał na wygnaniu we Francji, Chamenei i jego współpracownicy potajemnie przygotowywali rewolucję przeciwko reżimowi szacha. Stworzyli organizacje, które stały się ważnymi elementami irańskiego systemu politycznego po rewolucji z 1979 roku.
Po powrocie Chomeiniego w 1979 r. Chamenei został członkiem Rady Rewolucyjnej i dowódcą Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. W 1980 roku został imamem piątkowych modlitw. Wydarzenie to stało się dla Chameneiego przełomem, świadczącym o jego pozycji w irańskiej hierarchii władzy. W następnym roku Chamenei cudem przeżył zamach. Po odniesieniu poważnych obrażeń klatki piersiowej, twarzy i prawego ramienia, zyskał jeszcze większy szacunek wśród swoich zwolenników. Niektórzy zaczęli go nawet nazywać żywym męczennikiem.
W październiku 1981 roku, po zamachu na prezydenta Mohammada Aliego Radżaja, Chamenei został wybrany na prezydenta Iranu w przedterminowych wyborach prezydenckich. Chamenei zasłynął jako konserwatysta o nieugiętym stanowisku, który ostro krytykuje Zachód, a w szczególności Stany Zjednoczone, za dekadencję i korupcję.
Wojna z Irakiem
Chamenei wezwał niegdyś duchownych islamskich w 40 krajach do przekształcenia swoich meczetów w bazy wojskowe i „przygotowania gruntu pod ustanowienie rządów islamskich we wszystkich krajach”. To on był też jednym z głównych zleceniodawców śmierci pisarza Salmana Rushdiego. Po tym, jak autor „Szatańskich wersetów” został zaocznie skazany na śmierć za apostazję, Chamenei oświadczył podczas głównej piątkowej modlitwy w Teheranie, że: „ten nieszczęsny człowiek nie ma innego wyboru, jak umrzeć, ponieważ sprzeciwił się miliardowi muzułmanów”.
Jednak prezydentura Chameneiego była przede wszystkim związana z wojną iracko-irańską. Ośmioletni konflikt zbrojny, który pochłonął życie ponad miliona osób, zakończył się nagle, gdy Chamenei zgodził się na podpisane przez ONZ zawieszenie broni w sierpniu 1988 roku. Mając wielki autorytet zarówno wśród wojskowych, jak i zwykłych Irańczyków, Chamenei był postrzegany jako skromny człowiek bez wielkich ambicji politycznych.
Jednak przez następne 30 lat Chamenei zdołał zbudował sieć lojalistów we wszystkich dziedzinach irańskiej polityki, w tym w parlamencie, sądownictwie, policji, mediach i duchowieństwie.
Choć za jego rządów kwitła retoryka „śmierci Ameryce”, Chamenei ostrożnie korygował politykę zagraniczną, tak aby nie sprawiała wrażenia ustępstwa wobec USA, ale też nie prowadziła do otwartej konfrontacji. Mimo prób Iranu, aby przełamać międzynarodową izolację, Stany Zjednoczone nadal postrzegały tę islamską republikę jako jednego z głównych sponsorów międzynarodowego terroryzmu.
W 2002 roku prezydent USA George W. Bush umieścił Iran nawet na liście państw „osi zła” – reżimów, które według USA sponsorują terroryzm lub opracowują broń masowego rażenia i są zdolne przekazać ją terrorystom. CIA twierdziła, że Chamenei osobiście brał udział w serii aktów terrorystycznych, w tym w zamachu bombowym na centrum żydowskie w Buenos Aires w 1994 r., w którym zginęło 94 osoby.
Między konserwatystami a reformatorami
Również w irańskiej polityce wewnętrznej nie wszystko szło gładko. Relacje między konserwatystami i reformatorami zawsze były trudne, ale konfrontacja osiągnęła apogeum pod koniec lat 90. Wybory prezydenckie w 1997 r. wygrał reformator Mohammed Chatami, który ogłosił kurs na bardziej tolerancyjną postawę wobec kultury zachodniej.
Jednocześnie z krytyką stanowiska Chameneiego głos zabrał Wielki Ajatollah Montazeri, którego wielu w Iranie uważało za bardziej autorytatywnego przywódcę moralnego i duchowego niż Chamenei’ego.
Tysiące zwolenników Chamenei’ego zebrało się następnie w centralnym meczecie w Kom, domagając się egzekucji Montazeriego. Część protestujących wtargnęła do szkoły prowadzonej przez Montazeriego, niszcząc meble i domagając się jej zamknięcia. W odpowiedzi na krytykę Chamenei wygłosił orędzie do swoich zwolenników, ostrzegając ich przed „niebezpieczeństwami związanymi z napływem kultury zachodniej, którą Zachód wykorzystuje do narzucania wszędzie swoich wartości”. Relacje między Chameneim a prezydentem Chatamim nie były łatwe, dlatego ajatollah z radością przyjął zwycięstwo burmistrza Teheranu i prominentnego konserwatysty populistycznego Mahmuda Ahmadineżada w kolejnych wyborach prezydenckich.
Program nuklearny Iranu, a udział ajatollaha Chamenei
Ahmadineżad stał się znany ze swoich gorących przemówień, w których otwarcie stawał przeciwko Izraelowi i Stanom Zjednoczonym, a także ze swojego poparcia dla irańskiego programu nuklearnego. Prezydent Ahmadineżad porównał swoją relację z Najwyższym Przywódcą Chameneim do relacji ojca i syna, pomimo częstych nieporozumień między politykami.
W sierpniu 2005 roku, podczas międzynarodowych negocjacji na temat irańskiego programu nuklearnego, Chamenei wydał fatwę zakazującą produkcji, gromadzenia i używania broni jądrowej. Z kolei Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej opublikowała w 2007 r. raport, w którym stwierdzono, że Iran nadal produkuje wzbogacony uran nadający się do produkcji broni jądrowej.
Mimo konserwatywnych poglądów najważniejszych przywódców kraju, znaczna część społeczeństwa irańskiego nadal domagała się reform demokratycznych. Wybór byłego prezydenta Alego Rafsandżaniego do Rady Ekspertów Islamskich w 2006 r. pokazał, że wśród elit rządzących Iranem istnieje sprzeciw wobec konserwatywnej polityki islamskiej.
W czerwcu 2009 roku Chamenei podjął jeden z najbardziej ryzykownych kroków w swojej karierze politycznej, popierając kandydaturę Mahmuda Ahmadineżada na drugą kadencję.
Plotki o oszustwach w wyborach prezydenckich wyprowadziły na ulice tysiące młodych Irańczyków. Demonstracje stały się największym wyzwaniem politycznym dla reżimu od czasów rewolucji islamskiej. Wielu demonstrantów zostało aresztowanych przez służby bezpieczeństwa, ale działania Chamenei’ego spotkały się z krytyką nawet wśród konserwatywnych członków rządu. Sam Chamenei oświadczył, że przywódcy opozycji są „wrogami Boga” i powinni zostać straceni zgodnie z prawem szariatu.
W 2019 roku, gdy rosnące ceny paliw wywołały protesty uliczne, Chamenei na kilka dni wyłączył internet, aby zapobiec dalszym demonstracjom. Według Amnesty International policja strzelała wówczas do protestujących z broni maszynowej.
Chamenei, kobiety i postęp
Chamenei nie wierzył w równość płci, choć zniósł zakaz edukacji dla kobiet wprowadzony przez jego poprzednika. We wrześniu 2022 roku krajem wstrząsnęła śmierć 22-letniej Mahsy Amini na komisariacie policji, gdzie aresztowano ją za „nieprawidłowe noszenie hidżabu”. Spontaniczne protesty trwały kilka miesięcy. Hasła demonstrantów szybko stały się antyrządowe. Zadaniem stłumienia protestów zajęli się funkcjonariusze organów ścigania.
Organizacje praw człowieka poinformowały, że zginęło ponad 500 protestujących, w tym 70 nieletnich, a około 20 000 osób zostało aresztowanych. Skala protestów w całym kraju znacznie zmalała dopiero po tym, jak władze rozpoczęły egzekucje protestujących. Według obrońców praw człowieka, ponad 100 osób skazano na karę śmierci.
W lutym 2023 r. Chamenei ułaskawił „dziesiątki tysięcy” więźniów, w tym wielu skazanych za antyrządowe protesty.
Polityka zagraniczna Iranu i wsparcie dla Rosji
Za rządów Chamenei’ego Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) znacząco rozszerzył swoje wpływy w regionie. W latach 80. XX wieku doszło do sojuszy z Hezbollahem i reżimem Hafeza al-Assada w Syrii. Po obaleniu Saddama Husajna w sąsiednim Iraku w 2003 r. Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej rozpoczął koordynację działań z siłami irackimi i działał praktycznie bez przeszkód na terytorium od Iranu po Morze Śródziemne.
Na początku lat dwudziestych XXI wieku sojusznicy Iranu stali się dominującymi grupami kontrolującymi Syrię, Liban, Strefę Gazy i Jemen, a członkowie tzw. „osi” zaczęli koordynować swoje działania na niespotykaną dotąd skalę.
Jednak wraz z wybuchem wojny Izraela z Hamasem, która rozpoczęła się po ataku bojowników na południowy Izrael, Chamenei znalazł się w sytuacji gwałtownie pogarszającego się bezpieczeństwa. Chociaż ajatollah oficjalnie zdystansował się od udziału Iranu w ataku z 7 października 2023 roku (oświadczając jednocześnie, że jest „gotowy ucałować ręce tych, którzy go przeprowadzili”), Izrael uznał to za niewystarczające.
Niecały rok później, w lipcu 2024 roku, izraelskie służby wywiadowcze zabiły w Teheranie przywódcę Hamasu Ismaiła Haniję, dokąd przybył na inaugurację nowego prezydenta Iranu. Dwa miesiące później zamordowały długoletniego przywódcę Hezbollahu Hassana Nasrallaha. Iran odpowiedział zmasowanym, ale nieskutecznym atakiem na Izrael – reżim musiał pokazać swoją twardość.
W grudniu 2024 r. reżim Asada w Syrii, który miał kluczowe znaczenie dla regionalnych wpływów Teheranu, padł ofiarą ataków rebeliantów. W swoim pierwszym przemówieniu po obaleniu Asada Chamenei starał się nie okazywać, że kraj poniósł strategiczną klęskę. Jednak kalkulacje, że „oś oporu” ochroni Iran przed bezpośrednim atakiem, nie sprawdziły się.
Ukraina a Chamenei
Wraz z wybuchem wojny w Ukrainie Iran zbliżył się do Rosji. Teheran zaczął dostarczać rosyjskiemu wojsku drony, które Rosja nauczyła się sama produkować i którymi ostrzeliwuje ukraińskie miasta niemal każdej nocy od kilku lat.
W lipcu 2022 roku prezydent Rosji Władimir Putin odwiedził Iran, gdzie po raz piąty spotkał się z ajatollahem Chameneim. Poparł on wówczas rosyjską inwazję i zrzucił odpowiedzialność za rozpoczęcie konfliktu na Zachód, mówiąc do Putina: „Gdybyś nie przejął inicjatywy, druga strona rozpoczęłaby wojnę z własnej”.
Chamenei miał reputację kontrowersyjnego polityka, zarówno w Iranie, jak i poza jego granicami. Jednak jego lojalność wobec idei Chomeiniego gwarantowała poparcie większości Irańczyków. Uważał, że ustępstwa i kompromisy są oznaką słabości. Nie uznawał, a często po prostu ignorował, aspiracje młodych i wykształconych Irańczyków do życia w bardziej wolnym społeczeństwie.
