Rosyjska wojna o religię. Kreml tworzy parafie Donbasu i Noworosji. „To religijny odpowiednik wrogiej aneksji” [ANALIZA]

Moskwa walczy z Ukrainą nie tylko o terytorium. Walczy również o historię, pamięć i religijną tożsamość ziem, które Kreml uważa za część własnej cywilizacji. Dlatego przyszłego pokoju nie da się analizować wyłącznie przez pryzmat granic, armii i gwarancji bezpieczeństwa. Ekspert Royal United Services Institute Andrzej Marszewski wyjaśnia czym jest i jak przebiega wojna o religię.

25 sierpnia 2026 roku do Moskwy przybyli dwaj przedstawiciele Zachodu. Tego samego dnia z Rosjanami rozmawiali dyrektor CIA John Ratcliffe oraz sekretarz ds. relacji z państwami Stolicy Apostolskiej, arcybiskup Paul Gallagher. Pierwszy reprezentował twardą siłę. Drugi – dyplomację Watykanu, której wpływ opiera się nie na wojsku, lecz na religii, pamięci historycznej i sieci kontaktów sięgającej daleko poza granice państw. To zestawienie dobrze pokazuje problem, który Zachód przez lata traktował jako drugorzędny: religia może być elementem strategii bezpieczeństwa.

Czytaj także: Afryka kolonizowana za pomocą religii. To największa ekspansja Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w historii

Taką tezę stawia Andrzej Marszewski w komentarzu opublikowanym przez brytyjski Royal United Services Institute – jeden z najważniejszych ośrodków zajmujących się bezpieczeństwem i obronnością. Marszewski przekonuje, że w przypadku rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie religii nie można sprowadzać do kwestii wewnętrznych sporów między Kościołami. Jest ona częścią szerszej walki o to, kto ma prawo definiować Ukrainę, jej historię i jej miejsce w Europie.

Dla Moskwy wojna o religię to część polityki

Zachodnia kultura strategiczna ma tendencję do dzielenia rzeczywistości na osobne obszary: wojsko, dyplomację, wywiad, gospodarkę i religię. Rosja patrzy na to inaczej. W narracji Kremla historia, prawosławie, terytorium, język i polityka tworzą jeden system. Dlatego spór o przynależność cerkiewną może mieć dla Moskwy znaczenie podobne do sporu o granice.

Kluczowe jest pojęcie Russkiego Miru – „Rosyjskiego Świata”. To nie tylko określenie kulturowe. W rosyjskiej ideologii oznacza ono wspólnotę opartą na języku, historii i prawosławiu, której centrum stanowi Rosja, ale której granice cywilizacyjne mają wykraczać poza obecne granice Federacji Rosyjskiej.

W tej opowieści Ukraina nie jest po prostu sąsiednim państwem. Jest miejscem, w którym – według propagandowej rosyjskiej narracji – rozpoczęła się historia samej Rosji.

Propaganda Kremla: Kijów to źródło rosyjskiej historii

Jednym z najważniejszych punktów rosyjskiej narracji jest chrzest Rusi Kijowskiej w 988 roku. Dla Ukrainy jest to fundament jej własnej historii państwowej i cywilizacyjnej, opisany między innymi w Powieści minionych lat, przypisywanej mnichowi Nestorowi. Dla rosyjskiej ideologii, takie podania to z kolei dowód na istnienie wspólnego źródła Rosji, Ukrainy i Białorusi, które uosabia Ruś Kijowska.

Właśnie dlatego Kijów ma dla Moskwy znaczenie wykraczające daleko poza geografię. Jeżeli Rosja uznaje Kijów za miejsce narodzin wspólnej „ruskiej” cywilizacji, to ukraińska niezależność – polityczna, historyczna i religijna – staje się dla rosyjskiego projektu problemem egzystencjalnym.

W 2021 roku Władimir Putin w eseju o „historycznej jedności Rosjan i Ukraińców” określił oba narody jako „jeden lud”. Trzy lata później Światowy Rosyjski Sobór Ludowy, któremu przewodniczy patriarcha Cyryl, nazwał rosyjską wojnę przeciwko Ukrainie jako „świętą wojnę” i mówił o obronie „jednej duchowej przestrzeni Świętej Rusi”.

To już nie jest język zwykłego konfliktu terytorialnego. To język wojny cywilizacyjnej – wyjaśnia Andrzej Marszewski.

Cerkiew jako narzędzie rosyjskiej polityki

Nie oznacza to jednak, że religia, czy historia była faktyczną przyczyną rosyjskiej inwazji w 2022 roku, czy wojny w Donbasie z lat 2014-2016. Rosyjska agresja na Ukrainę wynika przede wszystkim z imperialnej polityki Kremla. Religia pełni natomiast inną funkcję: pomaga tę zbrodniczą politykę uzasadniać, przedstawiać jako moralnie słuszną i mobilizować społeczeństwo do ponoszenia kosztów wojny.

Patriarcha Cyryl należy do najważniejszych rosyjskich duchownych wspierających wojnę. Rosyjska Cerkiew Prawosławna jest obecna w wojskowym systemie kapelanów, państwowej propagandzie i ceremoniach poświęconych poległym. W lipcu 2026 roku Patriarchat Moskiewski opublikował książkę Cyryla Wojna: poza widzialnymi przyczynami i skutkami. Wojna jest w niej przedstawiana nie tylko jako konflikt polityczny, ale również jako walka o charakterze metafizycznym.

Czytaj także: Patriarcha moskiewski Cyryl opublikował własną książkę popierającą rosyjską „świętą wojnę” przeciwko Ukrainie

afryka, rosja
Na zdj. Patriarcha Konstantin podczas poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę kolejnej świątyni. Mat. pras. Rosyjski Egzarchat Afrykański.

To ważne, ponieważ zmienia sposób definiowania zwycięstwa i porażki. Jeżeli wojna jest przedstawiana jako walka dobra ze złem, kompromis staje się trudniejszy. Przeciwnik nie jest już wyłącznie przeciwnikiem politycznym. Staje się zagrożeniem dla określonego porządku moralnego i duchowego.

W tym kontekście szczególne znaczenie ma powstanie niezależnej od Moskwy Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. W 2019 roku patriarcha Konstantynopola Bartłomiej nadał jej tomos o autokefalii. Był to nie tylko akt religijny. W praktyce oznaczał także zakwestionowanie wielowiekowego roszczenia Moskwy do sprawowania jurysdykcji nad ukraińskim prawosławiem.

Moskwa uznała ten proces za akt „kradzieży” swojej duchowej własności. Spór dotyczył więc czegoś znacznie większego niż organizacji nabożeństw. Dotyczył pytania: czy suwerenna Ukraina może mieć niezależny od Moskwy Kościół?

Odpowiedź z Kijowa brzmi: tak. Dla Kremla jest to kolejny element odrywania Ukrainy od rosyjskiej przestrzeni cywilizacyjnej.


Trzy Kościoły, jeden konflikt

Ukraińska rzeczywistość religijna jest przy tym znacznie bardziej skomplikowana. Najważniejsze są trzy wspólnoty: Prawosławna Cerkiew Ukrainy, Ukraińska Cerkiew Prawosławna oraz Ukraiński Kościół Greckokatolicki pozostający w jedności ze Stolicą Apostolską.

Szczególnie kontrowersyjny jest status Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, historycznie związanej z Patriarchatem Moskiewskim. Po rosyjskiej inwazji w 2022 roku UCP zadeklarowała niezależność od Moskwy. Kijów argumentuje jednak, że formalne deklaracje nie rozwiązały wszystkich kwestii dotyczących rzeczywistych powiązań instytucjonalnych.

W 2024 roku Ukraina przyjęła ustawę dotyczącą organizacji religijnych powiązanych z Rosją. W 2025 roku państwo uznało, że centralne struktury UCP pozostają związane z Rosyjską Cerkwią Prawosławną i rozpoczęło działania prawne. Problem polega na tym, że Ukraina musi jednocześnie rozwiązać realne zagrożenie bezpieczeństwa i zachować standardy państwa prawa.

Każdy błąd proceduralny daje Moskwie argument. Rosyjska propaganda może wówczas przedstawiać działania Kijowa nie jako walkę z rosyjskimi wpływami, lecz jako „prześladowanie prawosławnych”. To właśnie dlatego sprawy religijne są dla Ukrainy również problemem strategicznym.

wojna o religię, rosja, cerkiew
Kościół w Rostowie w Rosji, photo by Christian Wiediger on Unsplash

„Nie można jednak wyciągnąć z tego wniosku, że Ukraina powinna tolerować każdą działalność religijną w imię wolności wyznania. Państwo prowadzące wojnę ma prawo reagować na struktury wykorzystywane przez agresora” – uważa Andrzej Marszewski. Ale jego zdaniem właśnie dlatego procedury muszą być bez zarzutu. Jeżeli państwo chce ograniczyć działalność konkretnej organizacji, powinno być w stanie udowodnić jej związki z rosyjskimi strukturami, wskazać konkretne naruszenia i zapewnić możliwość odwołania.

„To nie jest ustępstwo wobec Rosji. To element przewagi Ukrainy nad Rosją. Moskwa próbuje bowiem przedstawiać swoją agresję jako walkę z „faszystowskim” i „antyrosyjskim” państwem, które rzekomo niszczy tradycyjne wartości. Każde naruszenie procedur w Ukrainie może zostać wykorzystane do wzmacniania tej narracji” – czytamy w analizie RUSI.

Rosyjska cerkiew zmienia mapę okupowanych ziem

Najbardziej wymowny jest sposób, w jaki rosyjskie struktury cerkiewne działają na terenach okupowanych. Andrzej Marszewski zwraca uwagę na przypadki zmian administracji cerkiewnej, nazw miejscowości i granic eparchii. To w jego ocenie tylko pozornie zwyczajne techniczne decyzje. W rzeczywistości mogą one stanowić religijny odpowiednik procesu aneksji.

Jeżeli ukraińska miejscowość zaczyna funkcjonować pod rosyjską nazwą, trafia do rosyjskiej struktury cerkiewnej, a jej terytorium zostaje przypisane do jednostki określanej jako część „Donbasu i Noworosji”, Cerkiew zaczyna uczestniczyć w tworzeniu alternatywnej mapy politycznej.

Granica nie przebiega wówczas tylko przez pola i drogi. Przebiega również przez diecezje, parafie, kalendarze, język liturgiczny, nazwy miejscowości i pamięć historyczną.

Wojna o religię a znaczenie Watykanu

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera działalność Stolicy Apostolskiej. Sierpniowa wizyta arcybiskupa Paula Gallaghera w Moskwie nie była misją wojskową ani klasyczną dyplomacją państwa zachodniego. Watykan dysponuje innym rodzajem wpływu.

Może rozmawiać z ludźmi, z którymi część zachodnich rządów ma ograniczony kontakt. Może prowadzić kanały humanitarne. Może rozmawiać zarówno z katolikami, jak i prawosławnymi. A przede wszystkim nie jest postrzegany przez wszystkich aktorów konfliktu jako kolejny element zachodniego systemu bezpieczeństwa. To właśnie czyni kanał watykański użytecznym.

Jednocześnie istnieje ryzyko, że Moskwa wykorzysta takie kontakty propagandowo. Dlatego Zachód powinien chronić niezależność dyplomacji Stolicy Apostolskiej, zamiast próbować podporządkowywać ją własnym komunikatom.

wojna o religię, rosja, cerkiew, moskwa, katedra
Na zdj. widok na Kreml i katedrę św. Bazylego w Moskwie, photo by Michael Parulava on Unsplash

Polska wie, czym jest wojna o religię

Dla Polski nie jest to abstrakcyjna kwestia. Historia pokazuje, że religia może być potężnym narzędziem podtrzymywania tożsamości narodowej pod presją imperium. Najbardziej oczywistym przykładem jest rola Kościoła katolickiego w okresie komunizmu, a później znaczenie Jana Pawła II i „Solidarności”.

Z perspektywy Moskwy był to dowód, że religia może stać się infrastrukturą oporu, której państwo nie jest w stanie łatwo kontrolować. Dlatego rosyjska nieufność wobec Kościoła katolickiego i Watykanu ma długą historię. W przypadku Ukrainy dodatkowo dochodzi pamięć o unii brzeskiej z 1596 roku i o Ukraińskim Kościele Greckokatolickim, który przez dziesięciolecia sowieckiego podziemia przechował własną tożsamość religijną i narodową.

I to wydaje się, że jest najważniejszy wniosek z analizy Marszewskiego. Zachód przyzwyczaił się do myślenia o zakończeniu wojny poprzez traktat, linię demarkacyjną, gwarancje bezpieczeństwa i porozumienia polityczne.

Ale jeśli rosyjskie roszczenia wobec Ukrainy mają również wymiar cywilizacyjny i religijny, zawieszenie broni nie musi oznaczać końca konfliktu o Ukrainę. Można ustalić, gdzie zatrzymają się rosyjskie wojska. Trudniej odpowiedzieć na pytanie, gdzie – w przekonaniu Kremla – kończy się Rosja.

Jeżeli Moskwa nadal będzie uważała Ukrainę za część „jednej duchowej przestrzeni”, nawet pokój nie rozwiąże podstawowego sporu. Dlatego Zachód, zdaniem eksperta RUSI, powinien zacząć traktować religię jako element analizy bezpieczeństwa. „Nie oznacza to, że generałowie mają studiować teologię zamiast analizować potencjał militarny przeciwnika. Oznacza to coś prostszego: jeżeli przeciwnik używa religii do definiowania własnych granic, uzasadniania wojny i mobilizowania społeczeństwa, trzeba to rozumieć tak samo dobrze jak jego doktrynę wojskową” – pisze specjalista.

RUSI zwraca uwagę, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna już od dawna uczestniczy w propagowaniu i konsolidowaniu rosyjskiej narracji dotyczącej wojny. Podobne wnioski pojawiały się zresztą w analizach RUSI jeszcze wcześniej – m.in. przy okazji rosyjskiej propozycji „rozejmu” na Boże Narodzenie w 2023 roku, gdy decyzja Putina została przedstawiona w ścisłym powiązaniu z przekazem patriarchy Cyryla.

Wojna o Ukrainę jest więc w tym ujęciu jednocześnie wojną o ziemię, państwo, bezpieczeństwo i historię. A historia w rosyjskim rozumieniu nie kończy się na podręcznikach. Ma swoje diecezje, świętych, relikwie, miejsca kultu, symbole i granice. Zachód musi nauczyć się czytać tę mapę, jeśli w przyszłości chce negocjować trwały pokój.

PostPravda, PostPrawda, Post Prawda, Post Pravda, slajd, reklama

W tym tygodniu

SimRus – Symulator Ruskiego Miru

SimRus - Symulator Ruskiego Miru, czyli jak wygląda życie w Rosji. Tekst stworzony na podstawie prawdziwych historii.

Musk kupił Twittera z pomocą funduszu 8VC, który zatrudnia synów rosyjskich oligarchów

Sąd w Kalifornii nakazał firmie X ujawnić dane swoich inwestorów. Wśród nich znalazł się fundusz 8VC, który obecnie zatrudnia synów rosyjskich oligarchów.

Partia Umarłych przeciwko putinowskiej Rosji

Partia Umarłych rozpoczęła swą działalność jako projekt artystyczny i polityczny w 2017 roku w Petersburgu i stała się znana ze swoich akcji, występów i innych wydarzeń w Rosji. Władze Kremla uznały ją za zagrożenie i zaczęły prześladować jej członków. Wielu działaczy partii zostało zmuszonych do emigracji i obecnie organizują podobne akcje na całym świecie.

Ukraińscy żołnierze szukają zemsty na siłach Putina w Kursku

Ukraińcy szukają zemsty na swój sposób i chcą napierać na terytorium wroga - relacjonuje z Ukrainy Askold Krushelnycky.

O papieżu i Bogu w czasie wojny: Paweł Gonczaruk, biskup, który został w Charkowie [WIDEO]

Biskup diecezji charkowsko-zaporoskiej Paweł Gonczaruk nie opuścił miasta, leżącego bardzo blisko linii frontu przez całą inwazję Rosji na Ukrainę.

Prof. Jan Kubik dla PostPravda.Info o wyborach w USA: To „poranek nad bagnem dekretów”

„Obawiam się, że demokratom nie starczy energii na edukowanie Amerykanów, jak ważna jest polityka zagraniczna. Tym bardziej, że nawet nie wszyscy demokratyczni senatorzy rozumieją jej znaczenie” – mówi o wyborach w USA prof. Jan Kubik, socjolog i politolog związany z Rutgers University w New Jersey

Wołodymyr Zełenski o relacjach z USA: „To jak Kevin sam w domu – kolejna część”. Czy Rosjanie kupują Amerykę?

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski uważa, że błędem było spotkanie Donalda Trumpa z Władimirem Putinem na Alasce, bo sprawiło, że z rosyjskiej propagandowej narracji wojennej została zdjęta izolacja. W podobnym tonie ukraiński przywódca mówi o umowie na zakup rosyjskiego diesla przez Stany Zjednoczone.

Każdego dnia nowe zniszczenia. Słowiańsk we wrześniu 2026 roku. Esej w formie dziennika o życiu w warunkach wojny

Spalony targ, ostrzelany pomnik radzieckich żołnierzy – wyzwolicieli spod hitlerowskiej okupacji, ruiny w centrum miasta, brak prądu i wody, nieustanny warkot dronów – tak wygląda dziś Słowiańsk. Życie pod ostrzałem wymaga szczególnego podejścia do strachu i nieprzewidywalności śmierci.

Punkty zwrotne: Jewgienij Domożyrow, czyli Nawalny Wołogdy: „Widziałem, że naszych chłopców będą przerabiać na mięso”

Jewgienij Domożyrow, rosyjski działacz opozycyjny, publicysta i obrońca praw człowieka z Wołogdy, w rozmowie z Jędrzejem Morawieckim.

Rosja może rościć sobie prawa do państw bałtyckich

Rosja na razie nie wysuwa roszczeń wobec państw bałtyckich. Coraz bardziej konsekwentnie tworzy jednak historyczny i prawny język, za pomocą którego pewnego dnia takie roszczenia będzie można sformułować. A rosyjskie doświadczenia ostatnich lat pokazują: jeśli w Rosji zaczyna się mówić o sąsiednich państwach i narodach językiem nienawiści, wojna jest blisko.

Polityka Indii: neutralność, pokojowe współistnienie i niezrozumienie istoty rosyjskiego imperializmu

Polityka Indii wynika z ich doświadczeń kulturowych i historycznych, przez pryzmat których postrzegają wojnę Rosji przeciwko Ukrainie. Prowadzi to do niezrozumienia rosyjskiego imperializmu i tolerancyjnego stosunku wobec niego, co z kolei powoduje sprzeczności w polityce Indii.

Narracje o II wojnie światowej Tuckera Carlsona. Czy możliwy byłby kompromis z Hitlerem lub Putinem?

Fałszywe narracje o II wojnie światowej rozpowszechniane są dziś nie tylko w Rosji. Jednym z najbardziej znanych popularyzatorów alternatywnego spojrzenia na tę wojnę stał się amerykański komentator polityczny Tucker Carlson. Co kryje się za taką rewizją historii?

USA i Rosja razem dokończą budowę Nord Stream w Europie? Dmitrijew i Kushner dopinają „good deal”

Wysoko postawieni rosyjscy i amerykańscy urzędnicy, w tym specjalny przedstawiciel prezydenta USA Jared Kushner, przeprowadzili rozmowy na temat zaangażowania amerykańskiego inwestora we wznowienie budowy gazociągu Nord Stream.

Powiązate tematy