Moskwa walczy z Ukrainą nie tylko o terytorium. Walczy również o historię, pamięć i religijną tożsamość ziem, które Kreml uważa za część własnej cywilizacji. Dlatego przyszłego pokoju nie da się analizować wyłącznie przez pryzmat granic, armii i gwarancji bezpieczeństwa. Ekspert Royal United Services Institute Andrzej Marszewski wyjaśnia czym jest i jak przebiega wojna o religię.
25 sierpnia 2026 roku do Moskwy przybyli dwaj przedstawiciele Zachodu. Tego samego dnia z Rosjanami rozmawiali dyrektor CIA John Ratcliffe oraz sekretarz ds. relacji z państwami Stolicy Apostolskiej, arcybiskup Paul Gallagher. Pierwszy reprezentował twardą siłę. Drugi – dyplomację Watykanu, której wpływ opiera się nie na wojsku, lecz na religii, pamięci historycznej i sieci kontaktów sięgającej daleko poza granice państw. To zestawienie dobrze pokazuje problem, który Zachód przez lata traktował jako drugorzędny: religia może być elementem strategii bezpieczeństwa.
Czytaj także: Afryka kolonizowana za pomocą religii. To największa ekspansja Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w historii
Taką tezę stawia Andrzej Marszewski w komentarzu opublikowanym przez brytyjski Royal United Services Institute – jeden z najważniejszych ośrodków zajmujących się bezpieczeństwem i obronnością. Marszewski przekonuje, że w przypadku rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie religii nie można sprowadzać do kwestii wewnętrznych sporów między Kościołami. Jest ona częścią szerszej walki o to, kto ma prawo definiować Ukrainę, jej historię i jej miejsce w Europie.
Dla Moskwy wojna o religię to część polityki
Zachodnia kultura strategiczna ma tendencję do dzielenia rzeczywistości na osobne obszary: wojsko, dyplomację, wywiad, gospodarkę i religię. Rosja patrzy na to inaczej. W narracji Kremla historia, prawosławie, terytorium, język i polityka tworzą jeden system. Dlatego spór o przynależność cerkiewną może mieć dla Moskwy znaczenie podobne do sporu o granice.
Kluczowe jest pojęcie Russkiego Miru – „Rosyjskiego Świata”. To nie tylko określenie kulturowe. W rosyjskiej ideologii oznacza ono wspólnotę opartą na języku, historii i prawosławiu, której centrum stanowi Rosja, ale której granice cywilizacyjne mają wykraczać poza obecne granice Federacji Rosyjskiej.
W tej opowieści Ukraina nie jest po prostu sąsiednim państwem. Jest miejscem, w którym – według propagandowej rosyjskiej narracji – rozpoczęła się historia samej Rosji.
Propaganda Kremla: Kijów to źródło rosyjskiej historii
Jednym z najważniejszych punktów rosyjskiej narracji jest chrzest Rusi Kijowskiej w 988 roku. Dla Ukrainy jest to fundament jej własnej historii państwowej i cywilizacyjnej, opisany między innymi w Powieści minionych lat, przypisywanej mnichowi Nestorowi. Dla rosyjskiej ideologii, takie podania to z kolei dowód na istnienie wspólnego źródła Rosji, Ukrainy i Białorusi, które uosabia Ruś Kijowska.
Właśnie dlatego Kijów ma dla Moskwy znaczenie wykraczające daleko poza geografię. Jeżeli Rosja uznaje Kijów za miejsce narodzin wspólnej „ruskiej” cywilizacji, to ukraińska niezależność – polityczna, historyczna i religijna – staje się dla rosyjskiego projektu problemem egzystencjalnym.
W 2021 roku Władimir Putin w eseju o „historycznej jedności Rosjan i Ukraińców” określił oba narody jako „jeden lud”. Trzy lata później Światowy Rosyjski Sobór Ludowy, któremu przewodniczy patriarcha Cyryl, nazwał rosyjską wojnę przeciwko Ukrainie jako „świętą wojnę” i mówił o obronie „jednej duchowej przestrzeni Świętej Rusi”.
To już nie jest język zwykłego konfliktu terytorialnego. To język wojny cywilizacyjnej – wyjaśnia Andrzej Marszewski.
Cerkiew jako narzędzie rosyjskiej polityki
Nie oznacza to jednak, że religia, czy historia była faktyczną przyczyną rosyjskiej inwazji w 2022 roku, czy wojny w Donbasie z lat 2014-2016. Rosyjska agresja na Ukrainę wynika przede wszystkim z imperialnej polityki Kremla. Religia pełni natomiast inną funkcję: pomaga tę zbrodniczą politykę uzasadniać, przedstawiać jako moralnie słuszną i mobilizować społeczeństwo do ponoszenia kosztów wojny.
Patriarcha Cyryl należy do najważniejszych rosyjskich duchownych wspierających wojnę. Rosyjska Cerkiew Prawosławna jest obecna w wojskowym systemie kapelanów, państwowej propagandzie i ceremoniach poświęconych poległym. W lipcu 2026 roku Patriarchat Moskiewski opublikował książkę Cyryla Wojna: poza widzialnymi przyczynami i skutkami. Wojna jest w niej przedstawiana nie tylko jako konflikt polityczny, ale również jako walka o charakterze metafizycznym.
Czytaj także: Patriarcha moskiewski Cyryl opublikował własną książkę popierającą rosyjską „świętą wojnę” przeciwko Ukrainie
![Rosyjska wojna o religię. Kreml tworzy parafie Donbasu i Noworosji. „To religijny odpowiednik wrogiej aneksji” [ANALIZA] 1 afryka, rosja](https://postpravda.info/wp-content/uploads/2026/09/na-zdj.-patriarcha-konstantin-podczas-poswiecenia-kamienia-wegielnego-pod-budowe-kolejnej-swiatyni.-mat.-pras.-rosyjski-egzarchat-afrykanski-1024x772.jpg)
To ważne, ponieważ zmienia sposób definiowania zwycięstwa i porażki. Jeżeli wojna jest przedstawiana jako walka dobra ze złem, kompromis staje się trudniejszy. Przeciwnik nie jest już wyłącznie przeciwnikiem politycznym. Staje się zagrożeniem dla określonego porządku moralnego i duchowego.
W tym kontekście szczególne znaczenie ma powstanie niezależnej od Moskwy Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. W 2019 roku patriarcha Konstantynopola Bartłomiej nadał jej tomos o autokefalii. Był to nie tylko akt religijny. W praktyce oznaczał także zakwestionowanie wielowiekowego roszczenia Moskwy do sprawowania jurysdykcji nad ukraińskim prawosławiem.
Moskwa uznała ten proces za akt „kradzieży” swojej duchowej własności. Spór dotyczył więc czegoś znacznie większego niż organizacji nabożeństw. Dotyczył pytania: czy suwerenna Ukraina może mieć niezależny od Moskwy Kościół?
Odpowiedź z Kijowa brzmi: tak. Dla Kremla jest to kolejny element odrywania Ukrainy od rosyjskiej przestrzeni cywilizacyjnej.
Trzy Kościoły, jeden konflikt
Ukraińska rzeczywistość religijna jest przy tym znacznie bardziej skomplikowana. Najważniejsze są trzy wspólnoty: Prawosławna Cerkiew Ukrainy, Ukraińska Cerkiew Prawosławna oraz Ukraiński Kościół Greckokatolicki pozostający w jedności ze Stolicą Apostolską.
Szczególnie kontrowersyjny jest status Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, historycznie związanej z Patriarchatem Moskiewskim. Po rosyjskiej inwazji w 2022 roku UCP zadeklarowała niezależność od Moskwy. Kijów argumentuje jednak, że formalne deklaracje nie rozwiązały wszystkich kwestii dotyczących rzeczywistych powiązań instytucjonalnych.
W 2024 roku Ukraina przyjęła ustawę dotyczącą organizacji religijnych powiązanych z Rosją. W 2025 roku państwo uznało, że centralne struktury UCP pozostają związane z Rosyjską Cerkwią Prawosławną i rozpoczęło działania prawne. Problem polega na tym, że Ukraina musi jednocześnie rozwiązać realne zagrożenie bezpieczeństwa i zachować standardy państwa prawa.
Każdy błąd proceduralny daje Moskwie argument. Rosyjska propaganda może wówczas przedstawiać działania Kijowa nie jako walkę z rosyjskimi wpływami, lecz jako „prześladowanie prawosławnych”. To właśnie dlatego sprawy religijne są dla Ukrainy również problemem strategicznym.
![Rosyjska wojna o religię. Kreml tworzy parafie Donbasu i Noworosji. „To religijny odpowiednik wrogiej aneksji” [ANALIZA] 2 wojna o religię, rosja, cerkiew](https://postpravda.info/wp-content/uploads/2026/10/christian-wiediger-zdir1qtm8d0-unsplash-1024x683.jpg)
„Nie można jednak wyciągnąć z tego wniosku, że Ukraina powinna tolerować każdą działalność religijną w imię wolności wyznania. Państwo prowadzące wojnę ma prawo reagować na struktury wykorzystywane przez agresora” – uważa Andrzej Marszewski. Ale jego zdaniem właśnie dlatego procedury muszą być bez zarzutu. Jeżeli państwo chce ograniczyć działalność konkretnej organizacji, powinno być w stanie udowodnić jej związki z rosyjskimi strukturami, wskazać konkretne naruszenia i zapewnić możliwość odwołania.
„To nie jest ustępstwo wobec Rosji. To element przewagi Ukrainy nad Rosją. Moskwa próbuje bowiem przedstawiać swoją agresję jako walkę z „faszystowskim” i „antyrosyjskim” państwem, które rzekomo niszczy tradycyjne wartości. Każde naruszenie procedur w Ukrainie może zostać wykorzystane do wzmacniania tej narracji” – czytamy w analizie RUSI.
Rosyjska cerkiew zmienia mapę okupowanych ziem
Najbardziej wymowny jest sposób, w jaki rosyjskie struktury cerkiewne działają na terenach okupowanych. Andrzej Marszewski zwraca uwagę na przypadki zmian administracji cerkiewnej, nazw miejscowości i granic eparchii. To w jego ocenie tylko pozornie zwyczajne techniczne decyzje. W rzeczywistości mogą one stanowić religijny odpowiednik procesu aneksji.
Jeżeli ukraińska miejscowość zaczyna funkcjonować pod rosyjską nazwą, trafia do rosyjskiej struktury cerkiewnej, a jej terytorium zostaje przypisane do jednostki określanej jako część „Donbasu i Noworosji”, Cerkiew zaczyna uczestniczyć w tworzeniu alternatywnej mapy politycznej.
Granica nie przebiega wówczas tylko przez pola i drogi. Przebiega również przez diecezje, parafie, kalendarze, język liturgiczny, nazwy miejscowości i pamięć historyczną.
Wojna o religię a znaczenie Watykanu
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera działalność Stolicy Apostolskiej. Sierpniowa wizyta arcybiskupa Paula Gallaghera w Moskwie nie była misją wojskową ani klasyczną dyplomacją państwa zachodniego. Watykan dysponuje innym rodzajem wpływu.
Może rozmawiać z ludźmi, z którymi część zachodnich rządów ma ograniczony kontakt. Może prowadzić kanały humanitarne. Może rozmawiać zarówno z katolikami, jak i prawosławnymi. A przede wszystkim nie jest postrzegany przez wszystkich aktorów konfliktu jako kolejny element zachodniego systemu bezpieczeństwa. To właśnie czyni kanał watykański użytecznym.
Jednocześnie istnieje ryzyko, że Moskwa wykorzysta takie kontakty propagandowo. Dlatego Zachód powinien chronić niezależność dyplomacji Stolicy Apostolskiej, zamiast próbować podporządkowywać ją własnym komunikatom.
![Rosyjska wojna o religię. Kreml tworzy parafie Donbasu i Noworosji. „To religijny odpowiednik wrogiej aneksji” [ANALIZA] 3 wojna o religię, rosja, cerkiew, moskwa, katedra](https://postpravda.info/wp-content/uploads/2026/10/michael-parulava-l4jrg4c7928-unsplash-1024x683.jpg)
Polska wie, czym jest wojna o religię
Dla Polski nie jest to abstrakcyjna kwestia. Historia pokazuje, że religia może być potężnym narzędziem podtrzymywania tożsamości narodowej pod presją imperium. Najbardziej oczywistym przykładem jest rola Kościoła katolickiego w okresie komunizmu, a później znaczenie Jana Pawła II i „Solidarności”.
Z perspektywy Moskwy był to dowód, że religia może stać się infrastrukturą oporu, której państwo nie jest w stanie łatwo kontrolować. Dlatego rosyjska nieufność wobec Kościoła katolickiego i Watykanu ma długą historię. W przypadku Ukrainy dodatkowo dochodzi pamięć o unii brzeskiej z 1596 roku i o Ukraińskim Kościele Greckokatolickim, który przez dziesięciolecia sowieckiego podziemia przechował własną tożsamość religijną i narodową.
I to wydaje się, że jest najważniejszy wniosek z analizy Marszewskiego. Zachód przyzwyczaił się do myślenia o zakończeniu wojny poprzez traktat, linię demarkacyjną, gwarancje bezpieczeństwa i porozumienia polityczne.
Ale jeśli rosyjskie roszczenia wobec Ukrainy mają również wymiar cywilizacyjny i religijny, zawieszenie broni nie musi oznaczać końca konfliktu o Ukrainę. Można ustalić, gdzie zatrzymają się rosyjskie wojska. Trudniej odpowiedzieć na pytanie, gdzie – w przekonaniu Kremla – kończy się Rosja.
Jeżeli Moskwa nadal będzie uważała Ukrainę za część „jednej duchowej przestrzeni”, nawet pokój nie rozwiąże podstawowego sporu. Dlatego Zachód, zdaniem eksperta RUSI, powinien zacząć traktować religię jako element analizy bezpieczeństwa. „Nie oznacza to, że generałowie mają studiować teologię zamiast analizować potencjał militarny przeciwnika. Oznacza to coś prostszego: jeżeli przeciwnik używa religii do definiowania własnych granic, uzasadniania wojny i mobilizowania społeczeństwa, trzeba to rozumieć tak samo dobrze jak jego doktrynę wojskową” – pisze specjalista.
RUSI zwraca uwagę, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna już od dawna uczestniczy w propagowaniu i konsolidowaniu rosyjskiej narracji dotyczącej wojny. Podobne wnioski pojawiały się zresztą w analizach RUSI jeszcze wcześniej – m.in. przy okazji rosyjskiej propozycji „rozejmu” na Boże Narodzenie w 2023 roku, gdy decyzja Putina została przedstawiona w ścisłym powiązaniu z przekazem patriarchy Cyryla.
Wojna o Ukrainę jest więc w tym ujęciu jednocześnie wojną o ziemię, państwo, bezpieczeństwo i historię. A historia w rosyjskim rozumieniu nie kończy się na podręcznikach. Ma swoje diecezje, świętych, relikwie, miejsca kultu, symbole i granice. Zachód musi nauczyć się czytać tę mapę, jeśli w przyszłości chce negocjować trwały pokój.


![Rosyjska wojna o religię. Kreml tworzy parafie Donbasu i Noworosji. „To religijny odpowiednik wrogiej aneksji” [ANALIZA] 4 PostPravda, PostPrawda, Post Prawda, Post Pravda, slajd, reklama](https://postpravda.info/wp-content/uploads/2025/09/slajd-nr-1-pl-1024x576.jpg)