Prowokacje na granicy estońsko-rosyjskiej stają się coraz częstsze. Tylko w 2026 roku odnotowano 11 oficjalnych przypadków jej naruszenia przez rosyjskie struktury państwowe. Szczególnie niepokojąca sytuacja panuje w rejonie Narwy, gdzie obserwowana jest aktywność rosyjskich służb specjalnych. To nie pierwszy raz, gdy rosyjskie działania wymierzone są w bezpieczeństwo Estonii. 5 września 2014 roku rosyjskie służby uprowadziły w strefie przygranicznej oficera estońskiej Służby Bezpieczeństwa Wewnętrznego KAPO, Estona Kohvera. Zdaniem estońskiego publicysty Andria Kuziczkina, władze Estonii przez lata zbyt lekko traktowały zagrożenie ze strony Rosji. Dziś, w obliczu rosnącej liczby incydentów, Tallinn wzmacnia zabezpieczenia na granicy z Federacją Rosyjską.
Przejrzysta granica estońsko-rosyjska po odzyskaniu niepodległości
Łączna długość granicy lądowej Estonii z Rosją wynosi prawie 340 km (wliczając odcinki przebiegające wzdłuż rzek i jezior). Po odzyskaniu przez Estonię niepodległości w 1991 roku granica z Rosją szybko stała się jednym z ważnych szlaków przemytu między Rosją a Europą Zachodnią. W pierwszej połowie lat 90. Estonia stała się ważnym ośrodkiem nielegalnego handlu metalami. Choć sama praktycznie nie posiadała złóż metali nieżelaznych, przez jej terytorium trafiały na Zachód znaczne ilości rosyjskiego niklu, aluminium i innych surowców.
Według analiz z tamtego okresu część tego handlu odbywała się nielegalnie. Z Rosji sprowadzano również miliony paczek papierosów, benzynę i olej napędowy. Z Estonii natomiast pieszo, kutrami, łodziami i samochodami ciężarowymi wywożono do Rosji tani spirytus czy broń pozostałą w kraju po wycofaniu wojsk radzieckich. Na wielką skalę prowadzonym biznesem kryminalnym zarządzały rosyjskojęzyczne mafie. Z dużym prawdopodobieństwem, jako zarządców procederu, wymienia się między innymi rosyjskie grupy Koplińską i Kemerowską oraz estońską „Fermę Drobiu”.
Pod koniec lat 90. rozwój estońskich służb granicznych, zaostrzenie kontroli celnych oraz rozbijanie grup przestępczych doprowadziły do znacznego ograniczenia skali tego procederu. Nie oznaczało to jednak końca przemytu. W kolejnych latach nadal odnotowywano nielegalny handel papierosami, alkoholem, narkotykami i innymi towarami, w tym sprzętem elektronicznym czy żywnością, a położenie Estonii między Rosją a Europą Zachodnią nadal czyniło ją atrakcyjnym szlakiem dla działalności przestępczej. Taka już jest natura biznesu: jeśli istnieje możliwość nielegalnego zarobku, zawsze znajdą się ludzie gotowi podjąć ryzyko.
Czytaj także w PostPravda.Info: Wojna hybrydowa Rosji przeciwko Estonii. Tak wyglądają przygotowania do inwazji
Estonia – słabo strzeżona brama do Europy
Mimo więc tych problemów, granica latami pozostawała słabo chroniona i mocno dziurawa. Kulminacją beztroski stało się uprowadzenie 5 września 2014 roku – w strefie przygranicznej przez rosyjskie służby specjalne – oficera Estońskiej Służby Bezpieczeństwa Wewnętrznego Estona Kohvera. Nie był to przypadek, bo prowadził on śledztwo właśnie w sprawie przypadków korupcji transgranicznej. Kohvera został w Rosji osądzony i skazany na 15 lat kolonii karnej, lecz rok później wymieniono go na rosyjskiego szpiega Alekseia Dressena. Moim zdaniem właśnie ta sprawa stała się impulsem do zmian strategii władz Estonii dotyczących organizacji granicy z Rosją.
W 2015 roku rząd co prawda przeznaczył prawie 4 mln euro na utworzenie pasa kontrolnego i ustawienie słupów granicznych, których wcześniej praktycznie nie było, wzdłuż granicy rozmieszczono środki technicznej kontroli i obserwacji, a służba graniczna, podlegająca Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, została wzmocniona kadrowo i otrzymała nowoczesne wyposażenie. Niby więc coś się zmieniało.
W 2018 roku Estonią wstrząsnął skandal szpiegowski: zdemaskowano rosyjskiego agenta, majora Sił Obronnych Estonii Denisa Metsavasa, który pracował w sztabie głównym armii i przez ponad dziesięć lat, wspólnie ze swoim ojcem Pawłem Volinem, przekazywał informacje rosyjskiemu wywiadowi wojskowemu (GRU).
W następstwie sprawy estońska Policja Bezpieczeństwa ujawniła dużą liczbę mieszkańców Estonii, którzy zbierali na terenie kraju informacje dla rosyjskich służb. Po zatrzymaniu osoby te przyznawały, że zostały zwerbowane podczas pobytu w Rosji. Do werbunku dochodziło między innymi bezpośrednio na przejściu granicznym w rosyjskim Iwangorodzie. Nie wpłynęło to jednak jeszcze na gruntowną zmianę zasad funkcjonowania granicy. Nadal tysiące mieszkańców przemieszczały się z Estonii do Rosji i z powrotem. Dopiero po rosyjskim ataku na Ukrainę 24 lutego 2022 roku estońska brama do Europy zaczęła stopniowo się zmieniać.
Bo do 2022 między Estonią a Rosją przez całą dobę funkcjonowały trzy przejścia graniczne – w Narwie, Luhamaa i Koiduli. W samej Narwie, od rosyjskiego Iwangorodu oddzielonego rzeką Narwą, funkcjonowały trzy ciągi komunikacyjne: pieszy, samochodowy i kolejowy. Mieszkańcy Narwy posiadający rosyjski paszport zagraniczny oraz zezwolenie na pobyt w Estonii mogli swobodnie przekraczać granicę kilka razy dziennie. Korzystały z tego tzw. „mrówki”, czyli osoby zajmujące się drobnym, tzw. mrówczym przemytem przygranicznym. Przewozili oni do Rosji żywność, odzież i urządzenia elektroniczne, a w drodze powrotnej zabierali papierosy czy alkohol. Niektóre babcie z Narwy chwaliły się, że w ciągu tygodnia zarabiają w ten sposób więcej niż wynosi ich miesięczna emerytura w wysokości 500 euro. Między Estonią a Petersburgiem kursowało dziennie nawet 10 autobusów.
Granica estońsko-rosyjska podczas pełnoskalowej wojny Rosji z Ukrainą
W grudniu 2022 roku zdecodowano się zamknąć kładkę dla pieszych z Narwy do Iwangorodu. Dwa lata później, w lutym 2024 roku wstrzymano ruch samochodowy na moście między Narwą a Iwangorodem. Następnie strona estońska zrezygnowała z całodobowego trybu pracy przejść granicznych, ograniczając czas przepuszczania podróżnych od godziny 7 rano do 23. Od czerwca 2026 roku obowiązuje nowy czas pracy przejść granicznych – od godziny 7 do 19. Liczba połączeń autobusowych z Tallina do Petersburga zmniejszyła się o połowę.
W związku z tym, że Finlandia w grudniu 2023 roku zamknęła lądową granicę z Rosją, do Estonii skierował się cały strumień fińskich miłośników Rosji. Dołączyli do nich mieszkańcy Norwegii i Szwecji, przyzwyczajeni do tranzytu do Rosji przez Finlandię. Jednocześnie estońscy funkcjonariusze straży granicznej wprowadzili bardziej rygorystyczne kontrole celne. W rezultacie w latach 2024–2026 średni czas oczekiwania na przekroczenie granicy z Rosją przez przejście w Narwie wynosił 24 godziny.
Sytuacja była bliska katastrofy, a wraz z nią narodził się nowy rodzaj biznesu – handel miejscem w kolejce. Później sytuacja mniej więcej się ustabilizowała. W połowie września 2026 roku na przekroczenie granicy trzeba było czekać nie dłużej niż 3 godziny. Jednak jeszcze niedawno premier Estonii Kristen Michal oświadczył, że granica z Rosją może zostać w każdej chwili zamknięta.
Co się wydarzyło?
Od początku 2022 roku do 22 września 2026 roku rosyjskie struktury państwowe dokonały co najmniej 11 udokumentowanych naruszeń granicy państwowej lub tymczasowej linii kontrolnej Estonii: osiem w przestrzeni powietrznej, dwa na morzu terytorialnym i jedno na odcinku lądowo-rzecznym. Ponadto odnotowano co najmniej dwa poważne incydenty graniczne: usunięcie przez rosyjskich pograniczników 25 estońskich boi nawigacyjnych na rzece Narwie w maju 2024 roku oraz pojawienie się uzbrojonych rosyjskich funkcjonariuszy w maskach i mundurach kamuflażowych na drodze przebiegającej przez rejon „saatseskiego buta” (Saatse Boot).
Saatseski but to fragment rosyjskiego terytorium o powierzchni około 1 km², który głęboko wcina się w terytorium Estonii. Przebiega przez niego estońska droga o długości około 1 km. Zgodnie z wieloletnimi porozumieniami mieszkańcy Estonii mogli swobodnie korzystać z tej drogi tranzytem, bez rosyjskich wiz. Po tym incydencie władze Estonii postanowiły nie wznawiać na niej ruchu.
17 grudnia 2025 roku trzech rosyjskich pograniczników na poduszkowcu przybyło do nabrzeża w rejonie estońskiej miejscowości Wasknarva, wysiadło na ląd i przekroczyło tymczasową linię kontrolną, wchodząc na terytorium Estonii, po czym powróciło na stronę rosyjską. Ponadto w latach 2024–2026 doszło do ponad 200 przypadków naruszenia granicy przez turystów i rybaków, spowodowanych odmową strony rosyjskiej uzgodnienia z Estonią przebiegu granicy.
Rosyjskie zagrożenie zmusiło Estonię do wzmocnienia granicy
Nasilenie przygotowań wojskowych po stronie rosyjskiej oraz agresywna retoryka Kremla sprawiły, że rząd Estonii chcąc czy nie chcąc musiał zmodernizować granicę z Rosją. Na pewno wpływ na to miały też naciski z zewnątrz, bo przecież jest to wschodnia granica Unii Europejskiej i wschodnia flankę NATO. Dlatego teraz Estonia przechodzi od tradycyjnej ochrony do tworzenia wielopoziomowego systemu zabezpieczenia. Obejmuje on:
- Rozwój infrastruktury wschodniej granicy – drogi patrolowe, mosty, ogrodzenia, nowe stanowiska obserwacyjne oraz wysokie maszty do instalacji urządzeń śledzących i odbioru sygnałów radiowych na rzece Narwie.
- Wzmocnienie rozpoznania elektronicznego – radary, kamery i mobilne systemy monitoringu; rozszerzany jest stały nadzór techniczny nad rzeką Narwą oraz granicą lądową.
- Stworzenie systemu wykrywania i przeciwdziałania dronom – pierwsze stacjonarne kompleksy zostały już rozmieszczone na południowo-wschodnim odcinku granicy; celem jest stworzenie ogólnokrajowej sieci wczesnego wykrywania bezzałogowych statków powietrznych (BSP).
- Budowę Bałtyckiej Linii Obrony – systemu umocnień wzdłuż wschodniej granicy, obejmującego 600 bunkrów, rowy przeciwpancerne, betonowe „zęby smoka” oraz drut kolczasty.
- Wzmocnienie obrony powietrznej, w tym uruchomienie w 2026 roku dodatkowego szczebla obrony powietrznej średniego zasięgu oraz rozwój środków do zwalczania bezzałogowców.
Budżet programu modernizacji wschodniej granicy Estonii, uwzględniający środki z funduszy europejskich, przekracza obecnie 130 mln euro.
Szczególna uwaga poświęcana Narwie w zmodernizowanym systemie ochrony granicy jest zrozumiała. To właśnie tutaj, zaledwie kilka kilometrów od terytorium Rosji, znajduje się kompleks energetyczny Narwy. Obejmuje on trzy elektrownie – Eesti, Balti i Auvere – które mają kluczowe znaczenie dla całej infrastruktury energetycznej Estonii. Ich łączna moc stanowi około 85 proc. sterowalnych mocy wytwórczych kraju. Jednoczesne krytyczne zakłócenie pracy kilku bloków energetycznych w Narwie nie musi wprawdzie pozbawić Estonii całkowicie dostępu do energii elektrycznej, ale gwałtownie zwiększy zależność od importu, połączeń międzysystemowych i rezerw właśnie w momencie kryzysu.
Dlatego uzasadnione zaniepokojenie w Tallinnie wywołała informacja rosyjskiej FSB o zakazie, obowiązującym od 16 do 26 września, przebywania ludzi i jednostek pływających o małej wyporności na odcinku rzeki Narwy od ujścia rzeki Czeremucha do ujścia Krüša (Krivasoo), wzdłuż granicy obwodu leningradzkiego z Estonią. Wprowadzono również nocny zakaz przemieszczania się ludzi i pojazdów w tej strefie. FSB uzasadniła te działania koniecznością przeciwdziałania działalności przestępczej na granicy.
Co FSB planuje na odcinku granicy wzdłuż rzeki Narwy?
W związku z tym pojawiło się wiele hipotez dotyczących przyczyn wprowadzenia tych ograniczeń. Pojawiały się między innymi przypuszczenia, że zaostrzenie kontroli w strefie przygranicznej ma związek z możliwością ogłoszenia w Rosji mobilizacji, co mogłoby sprowokować falę uchodźców kierujących się do Estonii. Uważam jednak tę wersję, podobnie jak przedstawiane przez FSB uzasadnienie dotyczące walki z przestępczością transgraniczną, za mało prawdopodobną, ponieważ na krótki czas zamykany jest jedynie niewielki odcinek granicy rosyjsko-estońskiej – właśnie tam, gdzie ze względu na trudne ukształtowanie terenu przekroczenie granicy jest utrudnione.
Poważniejsza hipoteza zakłada umacnianie granicy i prowadzenie prac inżynieryjnych na zamkniętym dla odwiedzających odcinku rzeki Narwy po stronie rosyjskiej. Prace te rozpoczęły się jeszcze w sierpniu tego roku. Można przypuszczać, że rosyjskie służby specjalne planują rozmieszczenie i montaż w tym rejonie specjalistycznego sprzętu rozpoznawczego albo że chodzi o stworzenie nowego stanowiska ogniowego. W praktyce obowiązuje tam godzina policyjna w porze nocnej. Oznacza to, że specjalne prace będą prowadzone w nocy, a świadkowie nie są tam potrzebni. Zamknięty odcinek znajduje się zaś nad Zbiornikiem Narwskim – wspólnym dla Rosji i Estonii akwenem, z którego pobierana jest woda chłodząca dla elektrowni w Narwie.
Teoretycznie Rosja może podnieść śluzy, obniżając poziom wody w zbiorniku, choć Estonia podjęła już działania mające zabezpieczyć się przed takim posunięciem. Nikt jednak nie daje gwarancji, że nie dojdzie do innego rodzaju technologicznej ingerencji w funkcjonowanie elektrowni. Wysoki poziom utajnienia prowadzonych prac oraz bezprecedensowe środki kontroli w strefie przygranicznej z Estonią wskazują na wzrost rosyjskiego zagrożenia i nakazują zachowanie podwyższonej gotowości na wypadek możliwych aktów dywersji i prowokacji ze strony Rosji – nie tylko na poszczególnych odcinkach, lecz na całej długości granicy.
Czytaj także w PostPravda.Info: Wojna informacyjna: Estonia na celowniku internetowych bojowników „ruskiego miru”
