Jeśli ideologia sowiecka była monolityczna, to współczesna ideologia rosyjskich władz wydaje się niejednorodna, łącząc ze sobą, wydawałoby się, sprzeczne elementy – na przykład pielęgnowanie sowieckiej przeszłości i idealizację carskiej Rosji. Mimo to rosyjska propaganda odnosi zauważalne sukcesy, przyciągając do siebie bardzo różne siły polityczne, czasem nawet wrogie do siebie nawzajem. Pokazuje to, że współczesna ideologia rosyjska funkcjonuje inaczej niż sowiecka. Aby zrozumieć, na czym polega ta różnica, trzeba sięgnąć do samego pojęcia „ideologia”, któremu Nikołaj Karpicki poświęcił kolejny artykuł w „Słowniku wojny”.
Ideologia
Ideologia to system idei, które motywują do działania w interesie władzy lub grupy ludzi dążących do władzy. Chodzi tu zarówno o władzę państwową, jak i o władzę wewnątrz różnych segmentów społeczeństwa – w ruchach religijnych, wspólnotach patriarchalnych, środowiskach zawodowych, organizacjach mafijnych itd.
Wartości i ideologia
Wartości to szczególne znaczenia, które nadają nowy sens treści życia – czynom, celom, wydarzeniom, zjawiskom itp. To one kształtują wewnętrzną, niezależną od zewnętrznych okoliczności motywację, skłaniającą człowieka do wolnego myślenia i działania. Dzięki wartościowemu samookreśleniu jednostka uświadamia sobie swoją wolność i realizuje się w twórczości kulturowej.
U podstaw ideologii leżą założenia ideologiczne – takie znaczenia, które wyznaczają kryteria oceny zjawisk społeczno-politycznych, określają wymagania wobec postawy człowieka w społeczeństwie oraz jego udziału w życiu społecznym. Ideologia zakłada, że jej założenia wymagają bezwarunkowej zgody bez krytycznej refleksji. Dlatego w zetknięciu z ideologiczną propagandą człowiek staje przed wyborem: albo się z nią zgodzi, albo znajdzie się w gronie tych, którzy są wobec niej wrodzy.
Jeśli założenie ideologiczne działa jako czynnik zewnętrzny, niewymagający wolnego samookreślenia, to wartości przeciwnie ujawniają się wewnątrz tego samookreślenia. Dlatego człowiek potrafi krytycznie przemyśleć własne wartości, co prowadzi do ich głębszego zrozumienia. Ideologia może posługiwać się wartościami tylko wtedy, gdy je przekształca. W tym celu określona interpretacja wartości jest przedstawiana społeczeństwu jako norma, wymagająca bezwarunkowej zgody. Przykładem takiej ideologicznej transformacji jest ideologia „tradycyjnych wartości” współczesnych władz rosyjskich, które funkcjonują wcale nie jako wartości, lecz jako założenia ideologiczne.
Ideologia i moralność społeczna
Moralność społeczna posługuje się normami moralnymi i może opierać się albo na etyce, albo na ideologii. U podstaw etyki leżą wartości etyczne, które zakładają wolne samookreślenie człowieka wobec nich. Dlatego postawa etyczna jest postawą konkretnej osoby, świadomej swojej odpowiedzialności. Norma moralna stanowi miarę wspólnego rozumienia wartości etycznych. Moralność społeczna może się różnić w poszczególnych wspólnotach w zależności od tego, w jaki sposób ich normy moralne utrwalają wspólne dla wszystkich rozumienie wartości etycznych.
Jeśli normy moralne są ustanawiane nie na podstawie wspólnego rozumienia wartości etycznych, lecz jako formalne wymagania, pojawia się potrzeba ich ideologicznego uzasadnienia. Szczególnie wyraźnie widać to wtedy, gdy moralne wymagania obowiązujące wewnątrz określonej wspólnoty zaczynają być narzucane całemu społeczeństwu jako bezwarunkowa norma, wykluczająca dyskusję. W takim przypadku moralność społeczna traci związek z wartościami etycznymi i przekształca się w narzędzie ideologii.
Religia i ideologia
Jeśli religia jest przyjmowana w sposób niewolny, traci swoje prawdziwe znaczenie. Głoszenie nauki wiary i zasad moralnych jest skierowane do wolnych osób; jego celem jest przekonywanie, a nie narzucanie. Jednak gdy wyznawcy religii przedstawiają swoją moralną postawę jako obowiązującą normę dla całego społeczeństwa, w tym również dla tych, którzy nie podzielają ich wiary, wówczas przekształcają religię w ideologię.
Wewnętrzny wymiar religii stanowi wspólne doświadczenie religijne ludzi, natomiast zewnętrzny – jej instytucjonalizacja w przestrzeni społecznej, gdzie wspiera ona tradycyjne dla danego społeczeństwa relacje społeczne i moralność publiczną. Instytucjonalna forma religii może opierać się albo na doświadczeniu religijnym, albo na religijnej ideologii. Religia staje się ideologią wtedy, gdy przekształca się w system wymagań, które ludzie muszą przyjmować niezależnie od osobistego doświadczenia życiowego.
Czytaj także na PostPravda.Info: Kremlowska quasi-religia, czyli „wiara w niewoli nekroimperium”
Światopogląd i obraz świata
Światopogląd to spojrzenie na świat oparte na określonym systemie idei, które odzwierciedlają własne przekonania człowieka. Ideologia również stanowi system idei, nadający określony obraz świata, jednak jej celem jest przekonywanie innych. Człowiek może wybrać ideologię jako narzędzie szerzenia swojego światopoglądu w społeczeństwie, ale może też odnosić się do niej pragmatycznie lub nawet cynicznie, rozgraniczając ideologię i własne przekonania. Obraz świata – to, co człowiek postrzega jako rzeczywistość, niezależnie od tego, jak ją ocenia.
U podstaw światopoglądu leżą idee pozwalające człowiekowi określać, co w tym świecie jest słuszne, a co nie, i jak powinien postępować. U podstaw obrazu świata zaś leżą zasady i prawa, zgodnie z którymi świat może być ukształtowany tylko w taki, a nie inny sposób. Na ich podstawie człowiek rozróżnia, co w świecie jest możliwe, a co – z założenia niemożliwe. Aby zmienić światopogląd, wystarczy, by człowiek przemyślał na nowo pewne idee, lecz to nie wystarcza do zmiany obrazu świata. Aby i on uległ zmianie, trzeba na nowo zbudować wyobrażenie o świecie w oparciu o inne zasady.
Obraz świata wyjaśnia, jak zbudowany jest świat; światopogląd – jak oceniany jest istniejący porządek rzeczy; natomiast ideologia – jest narzędziem mobilizacji społeczeństwa i manipulacji nim.
Obraz świata współczesnej władzy rosyjskiej:
Człowieczą historią rządzą mroczne siły, którym przeciwstawia się Rosja. Rozwój cywilizacji jedynie ukazuje sukces tych mrocznych sił, które dominują w rozwiniętych społeczeństwach zachodnich. Jednak ich wpływ jest mniejszy w zacofanych dyktaturach, które mogą być sojusznikami Rosji.
Światopogląd władz rosyjskich:
Najwyższą misją Rosji jest zjednoczanie ziem, a wszyscy, którzy się temu sprzeciwiają, są wrogami. Życie ludzi i narodów poza granicami Rosji nie ma wartości, dlatego powinni być wdzięczni za możliwość zostania włączonymi w skład Rosji. Każde terytorium, które kiedykolwiek było rządzone przez władzę rosyjską – to Rosja. Dążenie Ukrainy do niezależności postrzegane jest jako zdrada, która powinna zostać ukarana, i w związku z tym wojna przeciwko Ukrainie jest usprawiedliwiona.
Ideologia współczesnej władzy rosyjskiej
W Związku Radzieckim mogła istnieć tylko jedna ideologia, która nie tylko całkowicie określała system propagandy, wychowania i kontroli nad społeczeństwem, ale także nakładała ograniczenia na najwyższe kierownictwo państwa. W szczególności dzięki ideologicznym założeniom partia mogła kontrolować KGB.
Władza rosyjska postrzega ideologię jako narzędzie kontroli i manipulacji, które nie powinno ich same ograniczać. W razie potrzeby może łatwo zmienić ideologię i, w zależności od sytuacji, stosuje różne, nawet sprzeczne ze sobą ideologie i założenia ideologiczne, takie jak raszyzm, „Russkij mir”, szczególna droga Rosji, eurazjanizm, kult Stalina, idealizacja carskiej Rosji, „tradycyjne wartości” itd.
System sowiecki opierał się na ideologii przypominającej monolit, który z jednej strony był bardzo twardy, a z drugiej – kruchy, ponieważ każdy atak na choćby jedno ogniwo sowieckiej ideologii zagrażał trwałości całej konstrukcji. Poparcie dla ZSRR oznaczało bezwarunkowe poparcie jego ideologii. Władza rosyjska nie jest związana z żadną jedną ideologią i dzięki temu może uzyskiwać poparcie przeciwnych sobie sił politycznych, ponieważ od nich nie wymaga się poparcia określonej ideologii. Dla niej ważniejszy jest nie wspólny system idei, lecz wspólny obraz świata.
Na przykład w czasach sowieckich osoby religijne zdawały sobie sprawę, że choć są całkowicie zależne od państwa, ich religia jest niezgodna z ideologią komunistyczną. Powodowało to, że organizacje religijne nie mogły otwarcie wspierać agresywnych wojen ZSRR. Jedyny obszar polityczny, w którym mogły uczestniczyć, to tzw. „walka o pokój”, deklaratywnie głoszona przez władze sowieckie. Obecnie wielu rosyjskich autorytetów religijnych samo przedstawia własne warianty ideologii, usprawiedliwiające agresywną politykę Rosji i wojnę przeciwko Ukrainie. Co więcej, zaczynają włączać własną religię w obraz świata rosyjskich władz, w którym współczesna cywilizacja postrzegana jest jako zło. Takiej praktyki nie było w okresie sowieckim.
Czytaj także na PostPravda.Info: Typy analityków, blogerów i dziennikarzy, którzy zajmują się tematem wojny [OPINIA]
