Chanuka to jedno z najweselszych świąt w żydowskim kalendarzu. Historycznie odnosi się do czasów ze 165 roku przed naszą erą. To wtedy wybuchł konflikt pomiędzy zwolennikami tradycji Greckiej, a tzw. chasidim, czyli Żydami pobożnymi. W konsekwencji spór zakończyła wojna.
Co to jest Chanuka?
Grecy, którzy w IV w. p.n.e. z pomocą Aleksandra Macedońskiego opanowali najważniejsze tereny ówczesnego świata, choć byli tolerancyjni dla innych religii, w pewnym momencie chcieli jednak zakazać Żydom ich tradycji. Wyższe klasy społeczne żydowskiego społeczeństwa widziały w tym możliwość podążania za „liberalnymi” trendami, nowoczesnego świata. To kultura grecka kojarzyła się z postępem, nauką i wiedzą.
Posłuchajcie reportażu audio:
25 dnia miesiąca kislew w 165 lub 164 roku poprzedzającym naszą erę, władca Palestyny, Grek Antioch IV z dynastii Seleycydów chciał, aby Żydzi porzucili dawną wiarę i tradycję. Jego wojska zbezcześciły i okradły jerozolimską świątynię, a w środku znalazły się posągi greckich bóstw. Od tej pory świątynia stała się miejscem kultu Zeusa. Rok później, także 25 dnia miesiąca kislew, Antioch IV złożył w świątyni ofiarę.
Czytaj także: Izraelczyk w ukraińskiej armii. Rosyjska propaganda chciała go zniszczyć
Te wydarzenia na tyle wzburzyły żydowską społeczność ówczesnej Palestyny, że wzniecili oni partyzanckie powstanie, nazywane Powstaniem Machabeuszów. Walki trwały trzy lata i zakończyły się zwycięstwem Żydów, które po dziś dzień uważa się za jeden z chanukowych cudów. Drugi cud miał dotyczyć oleju do podtrzymywania świętego ognia. – Jeden dzban oliwy, który zazwyczaj wystarcza zaledwie na dzień, tym razem służył aż przed osiem – tłumaczy Dawid Basok, rabin z Izraela.
Dawid Basok: Chanuka i historia żydowskiego święta
– Historia Chanuki nierozerwalnie wiąże się z dziejami Jerozolimy i Judei w II wieku przed naszą erą. Był to czas, gdy imperium greckie dotarło na Bliski Wschód, niosąc ze sobą surowe restrykcje wymierzone w religijność Żydów. Nowe zasady zakazywały studiowania Tory, dokonywania obrzezania czy przestrzegania Szabatu. W odpowiedzi na te prześladowania wybuchło powstanie. Choć siły żydowskie liczyły zaledwie kilka tysięcy osób, odniosły one zwycięstwo w serii bitew przeciwko armii greckiej. Ten triumf pozwolił narodowi żydowskiemu odzyskać autonomię na kolejne kilkaset lat.
– Chanuka to święto, w którym wspominamy dwa szczególne cuda. Pierwszy z nich ma charakter militarny i strategiczny: fakt, że około 3 tysięcy żydowskich powstańców zdołało pokonać potężną, blisko 45-tysięczną armię grecką, uznajemy za cud. Drugi cud, znany jako cud chanukowy, wydarzył się w momencie powrotu Żydów do Świątyni w Jerozolimie. Zgodnie z tradycją, w Świątyni każdego wieczoru kapłan powinien zapalać światło w specjalnej lampie – menorze.
– Gdy powstańcy chcieli wznowić ten rytuał, okazało się, że brakuje czystej oliwy. Odnaleziono zaledwie jedno małe naczynie, które mogło wystarczyć na tylko jeden dzień palenia się lampy. Mimo braku zapasów zdecydowano się zapalić menorę, choć proces przygotowania nowej oliwy trwał około tygodnia. Wtedy wydarzył się cud: niewielka ilość oliwy, która powinna wypalić się w dobę, podtrzymywała ogień przez pełne osiem dni – aż do momentu dostarczenia nowej, świeżej oliwy z oliwek. To właśnie te dwa wydarzenia – zwycięstwo militarne oraz cudowne rozmnożenie oliwy – stanowią fundament radosnego święta Chanuki – wyjaśnia Dawid Basok.
Chanuka w dawnych dziejach Izraela
Tak Chanukę opisywał żydowski historyk Józef Flawiusz w swoim dziele „Dawne dzieje Izraela”:
Przez osiem dni świętował Juda wespół z obywatelami na cześć wznowienia ofiar w świątyni. Nie odmówił im żadnej uciechy, raczył ich kosztownymi i wspaniałymi ofiarami, Boga czcił pochwalnymi pieśniami do wtóru harf, a ludowi rozweselał serca. Tak wielką radością napełniło ich to przywrócenie dawnych obyczajów i nadspodziewane odzyskanie swobody służby Bożej po tak długiej przerwie, iż ustanowili prawo, żeby ich potomkowie co roku przez osiem dni świętowali na pamiątkę wznowienia obrzędów w świątyni. Od owego czasu zachowujemy to święto, nazywając je świętem Świateł; miano to pochodzi, jak sądzę, stąd, że wtedy zabłysła nam ta swoboda kultu, gdyśmy zgoła nie mogli się jej spodziewać. („Dawne dzieje Izraela”; XII 7.7) – czytamy w cytacie przytoczonym przez Wikipedię.
Na pamiątkę cudu z olejem, Żydzi na całym świecie przez osiem dni zapalają kolejno osiem chanukowych świec. Opowiada dla PostPravda.Info Jerzy Kichler z Synagogi pod Białym Bocianem we Wrocławiu:
Jerzy Kichler: Chanuka to symbol walki o wolność i tradycję
Historia Chanuki nierozerwalnie wiąże się z wewnętrznymi i zewnętrznymi konfliktami w starożytnym Izraelu II wieku p.n.e.. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego i późniejszym podziale jego imperium, ziemie Izraela znalazły się pod wpływami greckimi. Wywołało to głęboki podział w społeczeństwie żydowskim. Z jednej strony istniała grupa dążąca do hellenizacji, dla której kultura grecka była atrakcyjna ze względu na oferowaną wiedzę, swobodę i luksus. Z drugiej strony stali tradycjonaliści, zwani chasydami (pobożnymi), którzy pod wodzą klanu Machabeuszy wzniecili partyzanckie powstanie przeciwko zhellenizowanym kapłanom i obcej władzy.
Walka ta zakończyła się sukcesem grupy ortodoksyjnej, która około 164 roku p.n.e. opanowała Jerozolimę. Choć dziś Chanukę kojarzymy głównie z cudem oliwy, badania historyczne wskazują na inne podłoże terminu obchodów tego święta. Machabeusze, przebywając wcześniej w górach, nie mogli obchodzić radosnego Święta Szałasów (Sukot), które przypada jesienią. Po odzyskaniu Jerozolimy zorganizowali więc zaległe obchody z wielką radością i ogniem – stąd grudniowa data Chanuki.
Poważna zmiana w postrzeganiu tego święta nastąpiła po 70 roku n.e., kiedy to Rzymianie zniszczyli Świątynię Jerozolimską, a opór przeciwko okupantowi zakończył się tragicznie dla narodu żydowskiego. W obliczu klęski militarnej i konieczności przetrwania w diasporze, ówcześni liderzy religijni stanęli przed wyzwaniem: jak kontynuować żydowską tożsamość w świecie zdominowanym przez nie-Żydów?
Wtedy to – około II wieku n.e. – zaczęto przekształcać charakter święta. Zamiast kłaść nacisk na walkę zbrojną z Grekami czy Rzymianami, Chanuka stała się pięknym, pokojowym świętem światła. To właśnie w midraszach talmudycznych z tamtego okresu pojawia się opowieść o cudownym naczyniu z oliwą, która w świątynnej menorze paliła się przez osiem dni. Od tego czasu tradycja nakazuje zapalanie ośmioramiennego świecznika, upamiętniając nie tyle triumf militarny, co duchową siłę i nadzieję.
Większość żydowskich świąt wiąże się również ze specjalnymi potrawami. Podczas Chanuki je się niemal wszystko, co jest smażone na oliwie: pączki, racuchy, czy też placki ziemniaczane – opowiada nam Danielle Basok z USA:
Danielle Basok i smaki Chanuki: Dlaczego je się potrawy smażone na oleju?
Tradycje kulinarne Chanuki są nierozerwalnie związane z jej historią, a konkretnie z upamiętnieniem cudu chanukowego, który dokonał się za sprawą oliwy. To właśnie dlatego w tym świątecznym czasie królują na naszych stołach potrawy smażone.
Najpopularniejsze dania chanukowe:
- Levivot (Placki): Choć w Polsce najbardziej kojarzą się nam z plackami ziemniaczanymi, levivot mogą przybierać różne formy – ważne, by były smażone na głębokim oleju.
- Sufganiyot (Pączki): To słodki symbol święta, uwielbiany zarówno przez dzieci, jak i dorosłych.
Wśród świętujących toczy się czasem przyjacielska wojna o to, co jest lepsze: potrawy wytrawne czy słodkie. Prawda jest jednak taka, że podczas Chanuki każde danie, które jest smażone i zawiera w sobie olej, smakuje wyśmienicie, przypominając nam o radosnym cudzie sprzed wieków.
Chanuka, religia i muzyka
Z Chanuką związane są też specjalne błogosławieństwa odczytywane codziennie przez osiem dni po zachodzie słońca oraz tradycyjna pieśń Maoz Tzur – mówi Jarmila Xymena Gorna, piosenkarka żydowskiego pochodzenia, mieszkająca obecnie w ortodoksyjnej dzielnicy w Londynie:
Marc Caplan: Chanuka to święto tych, którzy czują się zagrożeni
– Chanuka była historycznie „świętem mniejszym”, zasługującym na niewiele więcej niż jeden akapit w Misznie. W epoce nowoczesnej jej kapitał kulturowy znacząco jednak wzrósł. Każdy odnajduje w tym święcie i jego symbolice najlepszy obraz własnej żydowskości. Syjoniści widzą w nim opowieść o odzyskaniu żydowskiej ojczyzny. Socjaliści odczytują je jako narrację o wyzwoleniu spod ucisku. Asymilacjoniści postrzegają Chanukę jako idealne narzędzie do reprezentowania i „odgrywania” żydowskości w sposób rozpoznawalny, przystępny i atrakcyjny dla nie-Żydów — bo któż nie lubi zapalania świec, kręcenia bączkiem, jedzenia potraw smażonych na oleju czy obdarowywania się prezentami? – wyjaśnia dla PostPravda.Info Marc Caplan, profesor wizytujący studiów żydowskich w Dartmouth College oraz badacz nowoczesnej kultury jidysz, absolwent Uniwersytetu Yale i Uniwersytetu Nowojorskiego.
– Współcześnie święto to symbolizuje także nadzieję dla wszystkich, którzy zmagają się z trudną rzeczywistością — w Ukrainie, w Izraelu i w Palestynie, wszędzie tam, gdzie ludzie czują się osaczeni, zagrożeni lub żyją w napięciu. Jest to w pewnym sensie najbardziej nowoczesne z żydowskich świąt: najbardziej elastyczne znaczeniowo i zarazem najbardziej inkluzywne. Cokolwiek ktoś chciałby odnaleźć w kulturze żydowskiej, może to znaleźć właśnie w Chanuce — i dotyczy to wszystkich, nie tylko Żydów – mówi prof. Marc Caplan.
Błogosławieństwa chanukowe
- „Błogosławiony jesteś Ty, Haszem, nasz Bóg, Król świata, który dał nam dożyć i utrzymywał nas, i doprowadził nas do tego czasu” (Baruch Ata Haszem, Eloheinu melech haolam, szechechejanu, wekijemanu, wehigijanu lazeman hazeh).
- „Błogosławiony jesteś Ty, Haszem, nasz Bóg, Król świata, który uświęcił nas swoimi przykazaniami i nakazał nam zapalać światła chanukowe” (Baruch Ata Haszem, Eloheinu melech haolam, aszer kidszanu bemicwotaw, weciwanu lehadlik ner szel Chanuka),
- „Błogosławiony jesteś Ty, Haszem, nasz Bóg, Król świata, który uczynił cuda dla naszych ojców, w tamtych dniach, o tej porze” (Baruch Ata Haszem, Eloheinu melech haolam, szeasa nisim laawoteinu, bajamim hahem bazeman hazeh).
- Chanuka Sameach!
Czytaj także: Trump uważa, że Bóg jest po jego stronie. Co to oznacza? [OPINIA]
